Make your own free website on Tripod.com

                           

De Pianola

De eerste pianola kwam uit de werkplaatsen van de Newyorkse firma Aeolian. In 1897 kon het publiek voor het eerst kennismaken met hun vinding. De pianola van Aeolian verdient in principe het predikaat muziekinstrument niet. Het apparaat is immers een zogenaamde ‘voorzetter’. Het kon aan een piano of vleugel, het daadwerkelijke instrument, bevestigd worden. De muziek stond op een papieren rol met gaten, net zoals tegenwoordig nog te zien valt bij draaiorgels. Een afleesmechanisme bracht de informatie via een serie stangen en pneumatische balgen over naar de toetsen. De pianolist zorgde voor voldoende lucht door te trappen, vergelijkbaar met het harmonium. Met zijn handen kon hij enkele hendels bedienen, waardoor hij zijn stempel qua dynamiek, tempo en accenten op de muziek kan drukken. In de tijd voor de massale elektrificatie van het dagelijks leven, waren de mensen aangewezen op deze mechanische manier om muziek te reproduceren.

Grote populariteit
De pianola evolueerde snel. Het voorzetmechanisme werd al snel geïntegreerd in het instrument. En ook de kwaliteit nam steeds verder toe. Zo zag bijvoorbeeld in 1904 het reproductiemechanisme het levenslicht. Het livespel van een pianist kon zo direct op de papierrol vastgelegd worden, compleet met dynamiek en pedaalgebruik. Hoe Scott Joplin in 1916 klonk, ver voor de CD-kwaliteit, kunnen we daardoor nu nog steeds ‘hifi’ beluisteren. Ook andere grote componisten en pianovirtuozen zijn op die manier voor het nageslacht bewaard gebleven. Denk bijvoorbeeld aan Edward Grieg, Claude Debussy, Athur Rubinstein en vele anderen.Uiteraard kende de pianola in openbare gelegenheden als restaurants en cafés een grote populariteit. Maar ook in de privésfeer kwam je dit instrument vaak tegen. Zo had in 1923 één op de drie Amerikaanse gezinnen zo’n mechanische piano. De opkomst van de radio en grammofoon gaf omstreeks 1930 de nekslag aan de pianola. Het instrument verdween uit het dagelijks leven naar het museum.


Ballet mécanique (pianola fragment) (1927).Ook de rollen van het Ballet mécanique werden oorspronkelijk door Pleyel uitgebracht. George Antheil, die als jongeman naar de wereldstad Parijs was gekomen, was een groot bewonderaar van Stravinsky. Bij het beluisteren van diens rollen voor de Pleyela, kwam hij op het idee ook zo te gaan componeren en wel muziek als begeleiding bij de film Ballet mécanique van de Franse kunstenaar Fernand Légér. De drie dikke rollen zijn goed voor meer dan twintig minuten muziek, uiteraard even lang als de oorspronkelijke versie van de film. Dit is een animatiefilm met beelden van machines en over het scherm dansende voorwerpen, een mechanisch ballet dus. Door problemen met de synchronisatie van de filmprojector en de zestien (!) pianola's die Antheil wilde gebruiken (naast vele levende musici, met vooral slagwerkers), is het stuk nooit zo uitgevoerd als aanvankelijk bedoeld. Antheil maakte daarom direct daarop een orkestversie van het stuk, dat meer bekendheid heeft gekregen.